Evolutie van onze hersens kan ontwikkeling van moderne organisaties niet bijhouden

We zitten in de Melkfabriek te Hilversum. Na bijna vijftig jaar dienst te hebben gedaan als productiefaciliteit is deze plek nu geëvolueerd naar een multifunctionele werkplek. Als procesoperator heb ik dik vierentwintig jaar voetstappen en zweetdruppels gebracht naar deze plek …

mismatchIn gesprek zijn Dr. Mark van Vugt, professor in de Evolutionaire en Organisatiepsychologie, en Eric Alkemade, consultant, trainer en bovenmatig geïnteresseerd in het wel en wee in organisaties. Van Vugt is de grondlegger van de Evolutionaire Leiderschap Theorie (ELT). In zijn vakgebied de Sociale Psychologie miste hij namelijk wat. In de colleges spraken de leraren over Rogers, Jung en Freud, maar één naam kwam niet voorbij: Darwin. Voor Van Vugt was het duidelijk dat de biologie en psychologie raakvlakken hadden. Na jarenlang met plezier in Engeland gedoceerd te hebben, is hij nu weer in Nederland om ons te vertellen over ons oerbrein in relatie tot de hedendaagse werkvloer.

“Als jager-verzamelaars hebben we honderdduizenden jaren rondgelopen op de savannes. De groepen waren klein en egalitair. Er was een voorkeur voor een sterke, masculiene leider omdat leiderschap vooral fysiek was. Deze kon de groep het beste leiden en van voedsel voorzien. Iedereen in de groep kon zien wat de leider de groep bracht; zijn functioneren werd constant gewogen en je kon op ieder moment besluiten hem niet meer te volgen en de groep te verlaten”.

Hoe anders is dat in onze hedendaagse organisaties?”, vraagt Alkemade. “De hedendaagse werknemer heeft moeite zich te handhaven op de organisatiesavanne. Onderzoek van Gallup laat zien dat maar 9% van de Nederlandse werknemers geëngageerd is. Dat is niet zo vreemd”, zegt Mark van Vugt, “Er is duidelijk sprake van een mismatch tussen werken vroeger en werken nu. Samen met Ronald Giphart heb ik daar net een boek over uitgebracht. Ook op de werkvloer vinden we die Mismatch. Als we de geschiedenis bezien van de mens tot nu als een uur, dan begint de Industriële Revolutie pas in de laatste paar seconden van dat uur. De omgeving verandert dus snel, maar wij als mens doen er wat langer over om ons aan te passen”.

“Een werknemer zoekt zingeving, autonomie en sociaal contact. Die oerbehoeften zijn nu in veel organisaties vervuld. En dat geeft problemen. We zien het aantal klachten van burn-out, slapeloosheid en stress stijgen. Stress had vroeger een functie. Dat mechanisme stelde je in staat om te vechten of te vluchten bij een onmiddellijk gevaar. Je overlevingskansen namen daardoor toe. Als de dreiging verdween, zakte ook het stressniveau. Nu hebben we organisaties waardoor stress chronische vormen aanneemt.”

Smallenburg heeft vragen van de werkvloer verzameld. “Werknemers voelen zich belemmerd in hun (door)groei, hoe komt dat?”. “Vroeger wist een leider precies wat er speelde binnen de groep. De groep zag zijn kwaliteiten ook. Tegenwoordig zie je een leidinggevende zelden schouder aan schouder staan met zijn personeel. Dat levert hem minder respect op. De werknemer vraagt zich af wat de leiding toevoegt aan het maakproces.” Van Vugt vervolgt: “Ook was het zo dat het leiderschap rouleerde al naar gelang de situatie. De context blijkt belangrijk te zijn. Werknemers voelen zich niet gezien. Dat kun je ondervangen door talent te monitoren en ze uitdagende projecten te geven”. Het woord de menselijke maat valt. Wat weten leidinggevenden eigenlijk over hun personeel? Gaan ze weleens echt in gesprek?

Alkemade vult aan dat veel werknemers al lang mentaal ontslag hebben genomen. Van Vugt: “Het lijkt dat familiebedrijven dat probleem opvangen met hun betrokkenheid, onderling vertrouwen en groepsstructuur”. Alkemade noemt de vroegere structuur van accountants- en advocatenkantoren met vennoten (maatschap) met periodiek roulerend leiderschap of zelforganiserende teams met gedeeld leiderschap als voorbeelden die een structuur hebben die lijkt op de oude organisatie van de jager-verzamelaars. Van Vugt maakt een notitie en vult aan: “Het is ook belangrijk om een gezamenlijk idee en doel te hebben. Vroeger voor zag religie daarin”.

“In vroegere groepen stond de rol van een leider ter discussie als hij zijn bijdrage niet leverde. Feedback was van levensbelang. Tegenwoordig ontbreekt het vaak aan eerlijke en concrete feedback want machtsrelaties spelen een rol. Er verandert wat in de dynamiek als de leider de kamer binnenkomt. Meestal krijg je dan sociaal wenselijk commentaar. Dat ligt vaak niet aan de persoon, maar aan zijn of haar functie”, aldus Van Vugt.

Smallenburg vraagt: “hoe komt het dat veel medewerkers angst ervaren op hun werk?”. Van Vugt: “Veel bedrijven staan tegenwoordig in de reorganisatiestand. Dat geeft onrust. Dat doet wat met de groepscohesie. Het gevoel speelt een grote rol. De Speltheorie laat zien dat als er geen gedeelde toekomst meer is, de werknemer voorzichtiger is. Angst en onrust zijn veel gehoorde termen tegenwoordig”.

Het beeld is duidelijk: de rol van de leidinggevende is van groot belang binnen een organisatie. Van Vugt heeft de soorten leiderschap opgedeeld in verschillenden categorieën. We kunnen hierbij denken aan: de Scout, de Diplomaat, de Krijger, de Leraar, de Manager en de Arbiter. Elk van deze soorten kan voorbijkomen in een organisatie en iedere leider heeft zijn eigen speelveld waarop hij voornamelijk excelleert. Daar ligt hun kracht en daar maken ze stappen richting het verkrijgen van gezag. “Bent u niet bang dat u wat categorieën buitensluit door deze opdeling?”. “Goede vraag. Natuurlijk is dat waar, maar we willen onze onderzoeksresultaten inzichtelijk en begrijpelijk maken. Zeg maar versimpelen. Zo’n model helpt daarbij. Het geeft een richting aan waarin je kunt denken bij gebruikte leiderschapsstrategieën. Op de savanne hadden ze gedeeld Leiderschap. Iedereen speelde zijn rol in zijn niche. Nu verwachten we dat leidinggevenden van alle markten thuis zijn. Dat komt maar zeer weinig voor.”

Het gesprek gaat geanimeerd voort. Van Vugt’s droom over het oprichten van een Darwin-instituut komt voorbij. “Dat is een beetje naar de achtergrond verschoven door alle drukte. Wat goed dat jullie het in herinnering brengen!”

“If you understand people, you understand business”, zegt Sinek. De drie heren kunnen zich hierin vinden. “Het draait nog steeds om mensen. Bedrijven zeggen vaak dat de medewerkers hun belangrijkste productiemiddel zijn. Dan is het raar dat we in directies van bedrijven vaak economen, financieel experts en juristen tegenkomen, maar zelden een psycholoog of socioloog”, aldus Van Vugt.

De beoordelingsgesprekken in een bedrijf worden niet met gejuich begroet stelt Smallenburg. Integendeel, het zorgt vaak voor onrust en angst bij de medewerkers. “Het is vreemd dat de omgekeerde beoordeling (waarbij de medewerker de leidinggevende beoordeelt) niet van de grond komt. Er is vraag naar feedback, maar dit middel laten we onbenut. In dat segment valt nog een hoop te leren”, aldus Van Vugt. “Ben je echt benieuwd naar wat je medewerkers vinden, dan kun je dat natuurlijk onderzoeken. Ook je eigen leiderschapsstijl kan je tegen de ‘oermeetlat’ leggen. Max Wildschut en ik hebben een website (www.nimep.nl) waar je instrumenten kunt vinden om dit te onderzoeken. Max gebruikt de data voor zijn doctoraalscriptie. Er valt nog een hoop te ontdekken”.

Wat wil Van Vugt zelf nog onderzoeken? “Ik denk dat onderzoek naar volgerschap mijn aandacht krijgt. Er is zeer veel geschreven over leiderschap, maar volgerschap is duidelijk een ondergeschoven kindje.” Smallenburg voegt toe: “Je kunt pas leidinggeven, als de medewerker leiding wil nemen”.

Laten we hopen dat de Evolutionaire Psychologie een ingang vindt bij bedrijven. Door meer hierover te weten, kunnen we ons gedrag in moderne organisaties, en in de moderne samenleving, beter duiden en begrijpen. En vanuit dat begrip ook beter aanpassen want er is nu nog vaak sprake van Mismatch op de werkvloer! We bedanken Mark van Vugt voor de leerzame ontmoeting in een oude fabriek. Hoe toepasselijk…

Van Vugt publiceerde in 2011 het boek ‘De natuurlijke leider’ en onlangs, samen met Ronald Giphart het boek ‘Mismatch’.

de natuurlijke leider Verder lezen of kijken:

http://tvblik.nl/jinek/2-februari-2016 (vanaf min 23.30)

http://acc.mt.nl/522/de-natuurlijke-leider

http://acc.nimep.nl/index.php?page=160

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *